Phiên âm Hán-Việt của tên nước ngoài

Trước khi tiếng Việt phát triển hệ phiên âm hiện đại (transliteration trực tiếp từ ngữ âm gốc, dùng ký tự quốc ngữ), người Việt vay tên nước ngoài qua trung gian tiếng Hán. Người Trung Quốc dùng âm Hán để gọi tên nước ngoài (vd. Paris → 巴黎 Bālí), người Việt đọc các chữ Hán đó theo âm Hán-Việt mà thành Ba Lê.

Nhiều tên Hán-Việt giờ đã ít thông dụng — Mạc Tư Khoa nhường chỗ cho Mátx-cơ-va, Mễ Tây Cơ nhường chỗ cho Mê-hi-cô. Nhưng một số vẫn là cách gọi chuẩn: Pháp · Đức · Mỹ · Hy Lạp · Tây Ban Nha · Bồ Đào Nha · Bắc Kinh · Tây Tạng — đều là Hán-Việt từ gốc, vẫn dùng hằng ngày.

Quốc gia và vùng lãnh thổ

English	Phiên âm Hán-Việt	Phiên âm hiện đại
Afghanistan	A Phú Hãn	Áp-ga-ni-xtan
Brazil	Ba Tây	Bra-xin
Britain · UK	Anh Cát Lợi	Anh · Anh Quốc
Canada	Gia Nã Đại	Ca-na-đa
Chile	Chí Lợi	Chi-lê
Egypt	Ai Cập	Ai Cập
France	Phú Lãng Sa · Pháp Quốc	Pháp
Germany	Đức Quốc	Đức
Greece	Hy Lạp	Hy Lạp
Hong Kong	Hương Cảng	Hồng Kông
Iceland	Băng Đảo	Ai-xơ-len
India	Ấn Độ	Ấn Độ
Indonesia	Nam Dương	In-đô-nê-xi-a
Ireland	Ái Nhĩ Lan	Ai-len
Italy	Ý Đại Lợi	Ý · I-ta-li-a
Japan	Nhật Bản	Nhật Bản
Macau	Áo Môn	Ma Cao
Mexico	Mễ Tây Cơ	Mê-hi-cô
Myanmar · Burma	Miến Điện	Mi-an-ma
New Zealand	Tân Tây Lan	Niu Di-lân
Persia · Iran	Ba Tư	I-ran (Iran ≠ Persia)
Philippines	Phi Luật Tân	Phi-líp-pin
Portugal	Bồ Đào Nha	Bồ Đào Nha
Russia	Nga La Tư	Nga
Scotland	Tô Cách Lan	Xcốt-len
Singapore	Tân Gia Ba	Xinh-ga-po
Spain	Tây Ban Nha	Tây Ban Nha
Thailand · Siam	Xiêm La	Thái Lan
Tibet	Tây Tạng	Tây Tạng
Turkey	Thổ Nhĩ Kỳ	Thổ Nhĩ Kỳ
USA	Mỹ Lợi Kiên · Hoa Kỳ	Mỹ · Hoa Kỳ

Thành phố

English	Phiên âm Hán-Việt	Phiên âm hiện đại
Athens	Nhã Điển	A-ten
Bangkok	Vọng Các	Băng Cốc
Beijing	Bắc Kinh	Bắc Kinh
Berlin	Bá Linh	Béc-lin
Hawaii	Hạ Uy Di	Ha-oai
London	Luân Đôn	Luân Đôn
Manhattan	Mã Nhật Tân	Manhattan
Moscow	Mạc Tư Khoa	Mát-xcơ-va
New York	Nữu Ước	Niu Oóc
Paris	Ba Lê	Pa-ri
Phnom Penh	Nam Vang	Phnôm-pênh
Pyongyang	Bình Nhưỡng	Bình Nhưỡng
Rome	La Mã	Rô-ma
San Francisco	Cựu Kim Sơn	San Francisco
Seoul	Hán Thành	Xơ-un
Taipei	Đài Bắc	Đài Bắc
Tokyo	Đông Kinh	Tô-ky-ô
Vientiane	Vạn Tượng	Viêng Chăn
Washington	Hoa Thịnh Đốn	Oa-sinh-tơn

Địa danh khác

English	Phiên âm Hán-Việt	Phiên âm hiện đại
Himalaya	Hy Mã Lạp Sơn	Himalaya
Hollywood	Hoa Lệ Ước · Hồ Ly Vọng	Hollywood
Kremlin	Cẩm Linh	Kremlin

Tên người

English	Phiên âm Hán-Việt	Phiên âm hiện đại
Alexander the Great	A Lịch Sơn đại đế	A-lếch-xan-đơ Đại đế
Alexandre De Rhodes	A Lịch Sơn Đắc Lộ	Alexandre De Rhodes
Christopher Columbus	Kha Luân Bố · Cô-lôm-bô	Cô-lôm-bô
Confucius	Khổng Tử	Khổng Tử
Genghis Khan	Thành Cát Tư Hãn	Thành Cát Tư Hãn
Jesus	Da Tô · Giê-su	Giê-su
Karl Marx	Mã Khắc Tư	Các Mác · Karl Marx
Kim Il-sung	Kim Nhật Thành	Kim Nhật Thành
Kim Jong-il	Kim Chính Nhật	Kim Chính Nhật
Kim Jong-un	Kim Chính Ân	Kim Jong-un
Mao Zedong	Mao Trạch Đông	Mao Trạch Đông
Meiji	Minh Trị	Minh Trị
Montesquieu	Mạnh Đức Tư Cưu	Mông-tét-xki-ơ
Napoleon	Nã Phá Luân	Na-pô-lê-ông
Newton	Ngưu Đốn	Niu-tơn
Plato	Bá Lạp Đồ	Pla-tông · Plato
Robinson Crusoe	Lỗ Bình Sơn	Robinson Crusoe
Sun Yat-sen	Tôn Trung Sơn · Tôn Dật Tiên	Tôn Trung Sơn

Ghi chú

Cơ chế phiên âm qua trung gian tiếng Hán

Người Trung Quốc gặp tên nước ngoài thì chọn các chữ Hán gần nhất về âm, đôi khi cũng chọn theo nghĩa khi có thể. Sau đó người Việt đọc chuỗi chữ Hán đó theo âm Hán-Việt:

• Paris → 巴黎 Bālí (tiếng Bắc Kinh) → đọc Hán-Việt thành Ba Lê.
• Moscow → 莫斯科 Mòsīkē → Mạc Tư Khoa.
• Brazil → 巴西 Bāxī → Ba Tây.
• France → 法蘭西 Fǎlánxī (rút gọn 法 Fǎ) → Phú Lãng Sa (đầy đủ) hoặc Pháp (rút gọn — vẫn dùng đến nay).

Nhiều tên Hán-Việt khi đọc giờ rất khác âm gốc, vì:

• Tiếng Bắc Kinh đã đổi cách đọc qua nhiều thế kỷ.
• Âm Hán-Việt giữ nét tiếng Hán trung cổ, không phản ánh tiếng Quan thoại hiện đại.
• Người Trung chọn chữ theo nghĩa đẹp đôi khi xa hẳn âm (vd. 美 měi nghĩa “đẹp” cho Mỹ trong Mỹ Quốc).

Tên dùng đến nay vs tên đã thành cổ

Vẫn dùng phổ biến — không còn ai gọi cách khác:

• Pháp · Đức · Mỹ · Anh · Nga · Ý · Nhật Bản · Trung Quốc
• Hy Lạp · Tây Ban Nha · Bồ Đào Nha · Hà Lan · Bỉ · Thổ Nhĩ Kỳ · Ấn Độ · Ai Cập
• Bắc Kinh · Đài Bắc · Hồng Kông · Tây Tạng · Bình Nhưỡng · Hán Thành (cho Seoul cũ; nay quen Xơ-un hơn)
• Khổng Tử · Mao Trạch Đông · Tôn Trung Sơn · Thành Cát Tư Hãn · Minh Trị · Kim Nhật Thành

Thuộc lớp lịch sử — gặp trong sách cũ, văn chương, báo phong cách văn hoa:

• Mạc Tư Khoa · Hoa Thịnh Đốn · Luân Đôn · Cựu Kim Sơn · Nữu Ước · Đông Kinh
• Phi Luật Tân · Tân Gia Ba · Mễ Tây Cơ · Gia Nã Đại · Tân Tây Lan
• Nã Phá Luân · Mã Khắc Tư · Ngưu Đốn · Bá Lạp Đồ · Mạnh Đức Tư Cưu

Đọc các tên này trong sách Phan Bội Châu, Trần Trọng Kim, hay báo Nam Phong (1917-1934) thì rất nhiều — nay đa số đã chuyển sang phiên âm trực tiếp.

Một vài chú ý về tên cụ thể

• Hán Thành (漢城) là tên chính thức cũ của Seoul — sau năm 2005 chính phủ Hàn Quốc đổi tên Hán tự sang 首爾 (Shǒu’ěr, đọc Hán-Việt là Thủ Nhĩ) để tránh dùng chữ “Hán” có liên hệ Trung Quốc. Truyền thông Việt giờ thường dùng phiên âm trực tiếp Xơ-un.
• Đông Kinh (東京) Hán-Việt nghĩa “kinh đô phía đông” — chính là chữ Kanji cho Tokyo. Tên này từng dùng cho Hà Nội trong một thời gian (Đông Kinh = Đàng Ngoài), gây nhầm lẫn nếu không để ý ngữ cảnh.
• Robinson Crusoe = Lỗ Bình Sơn — nhân vật tiểu thuyết, không phải nhân vật lịch sử. Bản dịch tiếng Việt cũ gọi vậy.
• Mễ Tây Cơ (Mexico) đôi khi rút gọn thành Mễ trong văn cảnh trang trọng (vd. “quan hệ Việt - Mễ”).
• Ba Tư ≠ Iran: Ba Tư (波斯) là tên cổ chỉ đế quốc Ba Tư (Persia); Iran là tên hiện đại của quốc gia này từ 1935. Khi nói về văn hoá cổ thì Ba Tư phù hợp hơn (thảm Ba Tư, vịnh Ba Tư, văn học Ba Tư).